Sümer Fabrikası (Malatya Bez ve İplik Fabrikası TAŞ), Malatya’nın Yeşilyurt ilçesinde yer alan, Türkiye Cumhuriyeti’nin Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı kapsamında Doğu Anadolu Bölgesi’ni kalkındırmak amacıyla hayata geçirdiği en büyük ve en köklü kamu sanayi yatırımlarından biridir[1]. 1930’lu yıllarda devletçilik politikası doğrultusunda temelleri atılan fabrika, Malatya’nın ekonomik, kentsel ve sosyal yapısını tamamen değiştirerek modern bir kent kimliği kazanmasında lokomotif rol oynamıştır[1].
Planlama ve Heyet Çalışmaları
Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı kapsamında kurulan Sümerbank’ın bir iştiraki olarak kurgulanan fabrikanın kurulacağı müjdesi, ilk kez 1935 yılının sonbaharında Kayseri Bez Fabrikası’nın açılışı sırasında İktisat Vekili Celal Bayar tarafından verilmiştir[1]. 1936 yılının Şubat ayında, fabrikanın kurulacağı en uygun alanı belirlemek, hammadde ve iş gücü imkânlarını araştırmak üzere geniş bir uzman etüt heyeti Malatya’ya gelmiştir[1]. Ereğli Fabrikası Direktörü Celal Bey başkanlığındaki bu heyette; Nazilli Müdürü Fadıl, pamuk uzmanı Mösyö Bayyo, Ziraat Bankası müşavirlerinden Şerif, İpek-İş Müdürü Mühendis Kamil, Ekonomi Bakanlığı mühendisi Etem, su mühendisi Abdullah ve elektrifikasyon mühendisi Ziya yer almıştır[1].
Heyet; pamuk üretimi, su, elektrik, işçi tedariki ve pazar olanakları konularında detaylı incelemeler yürütmüştür[1]. Hatta bazı heyet üyeleri pazar araştırması kapsamında Elazığ, Diyarbakır ve Mardin illerine seyahat etmiştir[1]. Heyetin Malatya’yı ziyareti sırasında, Malatya Milletvekili Osman Taner ve Belediye Başkanı Tevfik Temelli tarafından Malatya Halkevi’nde, Vali İbrahim Ethem Akıncı’nın da katıldığı 40 kişilik bir karşılama yemeği tertip edilmiştir[1].
Yapılan araştırmalar sonucunda fabrikanın; demiryoluna yakınlığı, hammadde sevkiyatı kolaylığı ve işçilerin ulaşım rahatlığı göz önünde bulundurularak İsmet Paşa Caddesi üzerindeki küçük mezarlığın yanındaki geniş arazide kurulması kararlaştırılmıştır[1]. Fabrikanın kurulacağı yer olarak Malatya’nın seçilmesinde, kentin stratejik konumunun yanı sıra, o dönem başbakanlık görevini yürüten, soyca Malatyalı olan ve bu ilin milletvekilliğini yapan İsmet İnönü‘nün etkisinin olduğu kabul edilmektedir[1].
Kuruluş ve İnşaat Süreci (1936-1939)
Bakanlar Kurulu’nun 26 Eylül 1936 tarihli kararnamesi ile onaylanan şirketin amacı; pamuktan bez ve iplik imal etmek, bunları satmak ve bölgedeki pamuk ekimini teşvik etmek olarak belirlenmiştir[1]. Fabrika için ayrılan 3 milyon Türk lirası değerindeki kuruluş sermayesi, dönemin 212,8 milyon TL olan devlet bütçesinin yaklaşık %1,4’üne denk gelen devasa bir payı temsil etmiştir[1].
Yaklaşık üç yıl süren inşaat çalışmalarının ardından fabrika, 14 Aralık 1939 tarihinde resmen üretime başlamıştır[1]. Fabrika yerleşkesi, 436.008 m² toplam arazi üzerinde, 71.009 m² kapalı alanı kapsayacak şekilde inşa edilmiştir[1]. Yapım sürecinde;
- Bursa Merinos ve Ereğli bez fabrikalarının inşasındaki bazı montaj araçları geçici olarak Malatya’ya getirilmiştir[1].
- Yurt dışından; rutubetlendirme, havalandırma ve çeşitli iklimlendirme sistemleri ithal edilerek monte edilmiştir[1].
- Montaj ve teknik işler için Fransa ile Almanya’dan uzman teknisyenler davet edilmiştir[1]. İkinci Dünya Savaşı gölgesinde davet edilen bu uzmanlar arasında Alman Yahudilerinin de yer alması, Türkiye’nin o dönemde sergilediği tarafsız ve insani yaklaşımı örneklemektedir[1].
Sosyo-Ekonomik Hayata Etkileri
Fabrika, 24 saat kesintisiz 3 vardiya esasına göre çalışarak doğrudan 3.500 kişiye istihdam sağlamıştır[1]. Fabrika işçileri ve memurları tarafından Haziran 1938 tarihinde kurulan tüketici kooperatifi; kente sinema, lokanta ve modern alışveriş dükkânları açarak Malatya’nın sosyal ve kültürel ilişkilerini modernleştirmiş, dışa dönük ve çağdaş bir hale kavuşturmuştur[1]. Bu yönüyle fabrika, Cumhuriyet rejiminin hedeflediği “modern ve yeni vatandaş” profilinin kentsel alandaki en önemli temsilcisi olmuştur[1].
Fabrikanın varlığı, kentsel gelişim aksını da doğrudan yönlendirmiş; Malatya şehir merkezinin genel itibariyle D-300 karayolu çevresinde, fabrikanın ve sanayileşme eğiliminin yoğunlaştığı batı yönüne doğru büyümesinde ana etken olmuştur[2].
Günümüzdeki Dönüşümü
Fabrikanın üretim faaliyetlerinin sonlandırılmasının ardından, Yeşilyurt ilçesinde yer alan bu geniş arazi modern bir yeşil alan ve rekreasyon merkezine dönüştürülmüştür[3]:
- Abdullah Gül Parkı (Sümer Park): Eski fabrika arazisinin büyük bir bölümü, kentin en büyük rekreasyon alanlarından biri haline getirilerek halkın kullanımına sunulmuştur[3].
- MABESEM: Park içerisindeki eski idari binalar, Malatya Büyükşehir Belediyesi’nin yaygın sanat ve meslek eğitimleri veren markası MABESEM’in ana merkezi olarak değerlendirilmektedir[3].
- Sümer Fabrikası Cami: Fabrika bahçesinde 1980 yılında inşasına başlanan ve iç tasarımındaki turkuaz çini süslemeleriyle öne çıkan 900 kişi kapasiteli tarihi cami, günümüzde de ibadete hizmet vermeyi sürdürmektedir[4].
- Malatya Park AVM: Tarihi fabrika arazisinin hemen yanında, kentin en büyük alışveriş ve yaşam merkezi yükselmiştir[3].
📚 Kaynakça
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Karabulut, S. ve Karabulut, U. (2016). Erken cumhuriyet döneminde Doğu Anadolu Bölgesini kalkındırmaya yönelik bir girişim: Malatya Bez ve İplik Fabrikası TAŞ’ın kuruluşu (1936-1939). İnönü Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 67-78.
- ↑ T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. (2020). Malatya-Elazığ-Bingöl-Tunceli planlama bölgesi 1/100.000 ölçekli çevre düzeni planı açıklama raporu. Mekânsal Planlama Genel Müdürlüğü.
- ↑ a b c d Sağlam, F. (Ed.). (2013). Malatya kent rehberi (2. baskı). Nüans Ajans / Malatya Valiliği.
- ↑ EBA Okul Dışı Öğrenme Ortamları. (t.y.). Okul Dışı Öğrenme Ortamları Portalı.
Tartışma Panosu
Bu maddeyi geliştirmek için bilgi ve kaynak paylaşımında bulunun.