Hekimhan

Hekimhan, Malatya ilinin kuzeyinde yer alan, 1.844 km² yüzölçümüne sahip ve Malatya il merkezine 85 km uzaklıkta bulunan tarihi, dağlık ve maden zengini bir ilçedir^[1]. Denizden yüksekliği 1.040 metre olan ilçe; Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait köklü tarihi mirası, Türkiye’nin en büyük demir madeni rezervleri ve coğrafi işaretli Hekimhan cevizi ile öne çıkmaktadır^[2][1].

İsim Kökeni ve Efsanesi

Hekimhan adının kökenine dair halk arasında anlatılan tarihi rivayet şu şekildedir^[1]:

• Mısır’dan Malatya’ya sürgün edilen Emrullah isimli bir hekim, cezasını tamamladıktan sonra İstanbul’a dönerken güzergâh üzerindeki Selçuklu yapısı Taşhan’da bir süre konaklamıştır^[1].
• Konakladığı süre zarfında hanın yıkılan ve harap olan kısımlarını kendi imkânlarıyla tamir ettirdiği için bu konaklama yeri halk arasında “Hekimin Hanı” olarak anılmaya başlanmış; zamanla bu ifade birleşerek yerleşimin resmî adı olan Hekimhan şekline dönüşmüştür^[1].

Tarihçe ve İdari Yapı

Hekimhan ve çevresi, kervan yolları üzerinde yer alması sebebiyle Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde askeri ve ticari bir menzil niteliği taşımıştır^[1]:

• Selçuklu ve Beylikler Dönemi: Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad’ın bağışladığı zaviye arazisinde Türkmen Bayat oymağından Şeyh Hasan Onar tarafından Onar Köyü kurulmuştur^[1]. Köyde Şeyh Hasan Onar Zaviyesi’ne ait “Büyük Ocak” ve “Şeyh Bahşiş” adlarında Anadolu’nun bilinen en eski cemevleri yer almaktadır^[1].
• Osmanlı Dönemi ve Kurulma: Hekimhan, 1656-1661 yıllarında Sadrazam Köprülü Mehmet Paşa tarafından askeri ve güvenlik amaçlarıyla idari bir merkez olarak teşkilatlandırılmıştır^[1]. Başlangıçta köy olarak Keban’a, sonrasında bucak statüsüyle Akçadağ ilçesine bağlanmıştır^[1].
• İlçe Statüsü: Hekimhan, 1915 yılında Malatya iline bağlanarak ilçe statüsü kazanmıştır^[1].

Coğrafya, İklim ve Doğa Varlıkları

İlçe, tipik karasal iklimin egemen olduğu dağlık ve engebeli bir topoğrafyaya sahiptir^[1]. Bitki örtüsünün zayıf ve dağların dik olması yağış anında erozyon ve taşkınlara zemin hazırlamaktadır^[1].

• Akarsular ve Jeotermal Kaynaklar: Hasançelebi ile Alacahan arasındaki Zorbaba Dağı eteklerinden doğan Kuruçay, ilçe topraklarından geçerek Karakaya Baraj Gölü’ne dökülür^[3]. Ayrıca ilçede 29 °C sıcaklığa sahip Hamam Pınarı jeotermal su kaynağı bulunmaktadır^[3].
• Yaban Hayatı Koruma Alanı: Yağca köyü yakınlarında 700 dekarlık bir alanda kurulan Hekimhan Geyik ve Dağ Keçisi Üretim Merkezi’nde ceylan, karaca ve kızıl geyik üretimi yapılmakta; 14 metre yüksekliğindeki seyir terasından ziyaretçilere gözlem imkânı sunulmaktadır^[3].
• Anıt Ağaç: Dursunlu Mahallesi’nde yer alan tarihi ceviz ağacı tescilli Anıt Ağaç statüsündedir^[3].

Ekonomi, Madencilik ve Tarım

Hekimhan ekonomisi madencilik, tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır^[2][1]:

• Türkiye’nin Demir Rezerv Merkezi: Madencilik alanında Hekimhan, Türkiye’nin en büyük ve stratejik demir yataklarına ev sahipliği yapar^[2]. Hekimhan-Hasançelebi demir sahasında 865 milyon ton görünür ve muhtemel rezerv bulunurken; Hekimhan-Deveci sahasında 40 milyon ton, Hekimhan-Karakuz sahasında ise 14,5 milyon ton demir rezervi yer alır^[2]. Ayrıca ilçede zengin krom madenleri de çıkarılmaktadır^[1].
• Hekimhan Cevizi: İnce kabuğu, kolay kırılması ve yüksek iç oranıyla tanınan Hekimhan cevizi, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş Coğrafi İşaretli yöresel bir üründür^[4]. Her yıl Eylül ayının ilk haftasında cevizin tanıtımı amacıyla Hekimhan Ceviz Festivali düzenlenmektedir^[1].
• Tarımsal Üretim: Kurşunlu beldesi ve plato alanlarında ağırlıklı olarak hububat yetiştiriciliği yapılmaktadır^[1].

Tarihi Mimari ve Gezilecek Yerler

• Taşhan: 1218 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. İzzettin Keykavus döneminde inşa edilen tarihi kervansaraydır^[1]. Üzerinde Ermenice, Süryanice ve Türkçe (Arap alfabesi) olmak üzere üç dilde yazılmış nadir kitabesi ile Selçuklu mimarisinin en özgün eserlerindendir^[1].
• Köprülü Mehmet Paşa Cami: Taşhan’ın 50 metre güneydoğusunda yer alan, 1661 tarihli kesme taştan inşa edilmiş tek minareli Osmanlı yapısıdır^[1].
• Girmana Vadisi: Girmana beldesinde yer alan, doğal kanyon ve falez oluşumlarıyla doğa yürüyüşü ve rekreasyon alanı olarak değerlendirilen vadidir^[1].
• Hasançelebi Ilıca Mesire Alanı: Hasançelebi beldesinde 10.000 m² büyüklüğündeki yapay gölü ve etrafındaki dinlenme tesisleriyle öne çıkan park alanıdır^[1].
• Diğer Alanlar: Güzelyurt, Ilıcak, Şıpşıpı, Yücekaya ve Zurbahan mesire alanları, Han Camii ve Kaletepeler gezilebilecek diğer önemli noktalardır^[1].

Ulaşım

Malatya il merkezindeki çevre yolu üzerinde bulunan Köy Garajı’ndan kalkan Hekimhan Kooperatifi minibüsleri ile ilçeye yaklaşık 1 saat 15 dakikada ulaşılmaktadır^[1]. Ayrıca Malatya-Sivas kara yolu ve demir yolu hattı ilçe merkezinden geçmektedir^[1].